Wij Zijn de Stad

De legging van de eerste struikelsteen op de Markt in Middelburg

Morgen wordt op de Markt in Middelburg de eerste van 122 zogenoemde struikelstenen (Stolpersteine) bij 55 adressen gelegd, ter nagedachtenis aan de familie Leijdesdorff-van Os, die voor de oorlog een slagerij had op die locatie. Daar kun je meer over lezen bij Omroep Zeeland, op goo.gl/GqocNy.

Wij denken door dat bericht terug aan april vorig jaar, toen we van Marijke van den Berg uit Monnickendam spontaan een oude prent van de Markt kregen toegezonden. Er ontstond een mailwisseling, waaruit al snel bleek dat Marijke op zoek was naar de exacte locatie van het pand waar haar grootouders vroeger een slagerij hadden. Slagerij van Os, inderdaad. Wij hielpen haar op weg met allerlei links en afbeeldingen uit bekende beeldbanken van Archief en Bibliotheek, waarop zij ons vertelde dat die struikelsteen gelegd zou gaan worden in 2016. De mailwisseling was heel leuk, maar het verhaal natuurlijk tragisch. Een goede zaak dat die stenen er komen. Je zou hopen dat mensen die het verdriet van toen zijn vergeten er inderdaad een keer over struikelen.

Vorig jaar schreven we hier al iets over op de pagina van Middelburg Dronk. J.M. H. van Haart ging toen in een reactie uitgebreid in op de geschiedenis van de slager. We plaatsen die reactie hier integraal, voor de geïnteresseerden:

“Salomon (Sam) van Os (1850-1914), zoon van een joodse slager aan de Vlissingse Bierkaai (naast Sociëteit ‘de Unie’) en een dochter uit de vooraanstaande (joods-) Haagse familie Lansberg; en ook de Middelburgse Van Lissa’s waren familie – zijn oom Victor van Lissa was een bekende (oog)arts in Middelburg.

Van Os startte zijn bedrijf in Middelburg aan de Vlasmarkt (L.113), later aan de Lange Delft (H.8). In Maart 1896 nam hij de vleeshouwerij van de firma Meertens over, die sinds jaar en dag in de Middelburgse Vleeshal was gevestigd. Nog datzelfde jaar (Okt.1896) verplaatst hij zijn zaak naar de Markt (C.10) waar de zaak ruim veertig jaar zou blijven.

Sinds de zomer van 1897 voerde Sam van Os al het koninklijk wapen van Koningin-Moeder Emma in zijn advertenties – voornamelijk die advertenties geplaatst in het chique Domburgsch Badnieuws; en ook tooide hij zijn slagerij met het predikaat ‘hofleverancier’. Pas vanaf het voorjaar van 1922 werd het zijn opvolger en schoonzoon Leijdesdorff toegestaan om ook het wapen van Koningin Wilhelmina te voeren.

In 1906 kondigt hij aan zijn zaak over te dragen aan zijn schoonzoon Leijdesdorff en dat de slagerij verplaatst wordt van de Markt naar de Lange Giststraat (F.184); dit lijkt geen doorgang te hebben gehad want in de maanden en jaren daarop blijft het adres Markt (C.10).

In de zomer van 1908 wordt het bedrijf uitgebreid met een vlees- en spekslagerij, die wordt overgenomen van Van Bakergem. Hierna wordt ook steeds regelmatiger geadverteerd met rund-, kalfs-, zooglam- en varkensvlees.

Per 01.02.1913 droeg Van Os de zaak alsnog over aan zijn schoonzoon Leijdesdorff die tevens aankondigde dat de zaak voortaan verder zou gaan als de Firma Sam van Os. Het blijft gevestigd aan de Markt (C.10); deze schoonzoon moderniseerde het bedrijf in 1913/1914 met koelinstallaties en machines en opende zijn vernieuwde zaak met een ‘varkensslagerij en worstmakerij’ en zette ook een nieuwe bedrijfstak op, die van fijne vleeswaren; zo verkochten zij rolpens in ’t zuur, bankethammetjes, uitgesneden ham en rookvlees, Geldersche rookworst (met loodje!), plockworst, boterhamworst, leverworst (Berliner, Haagse, Zeeuwse), tong- en bloedworst.

Voorafgaand aan de opening nodigde Leijdesdorff de schrijvende pers uit om een kijkje te nemen voordat de zaak werd geopend. Lovende woorden alom. ‘de Zeeuw’ ging zelfs zo ver om te stellen: ‘In één woord er is hier een zaak ontstaan, die niet achter staat bij de beste uit Nederland.’ Tijdens de feestelijke opening, de volgende avond op 19.05.1914 ‘baadde de winkel in een zee van licht’ en trok veel belangstelling van voorbijgangers, mede door de keurige etalage. De oude naamgever, Sam van Os, mocht het nog meemaken, maar stierf vijf maanden later.

De ‘firma Sam van Os’ was een onmiskenbaar joodse slagerij, het maakt het varkensvlees een opmerkelijk product binnen het assortiment, maar het is overduidelijk dat zij het zelf slachten, verwerken en verkopen sinds de aanvang van de 20ste eeuw en dat het in de daaropvolgende twintig jaar zelfs tot een hoofdproduct is geworden. Er wordt dan ook lustig mee geadverteerd; in het voorjaar 1917 zelfs met ‘elken dag versch varkensvleesch’ en Varkenshielen, ooren en pooten’ voor de erwtensoep. Maar in het najaar van 1917 blijkt er (oorlog) door schaarste en grote behoefte een tekort aan varkensvlees. Leijdesdorff kondigt met een advertentie aan dat hij voornemens is dit aan te vullen met lamsvlees (bouten en coteletten) en dat dit vlees ook zeer geschikt is voor ragout – hij wil zelfs recepten verstrekken. In 1919 is er weer voldoende beschikbaar aan hieltjes en krabbetjes etc. voor de soep en is er een grote prijsverlaging van varkensvlees en spek. In 1920 reuzel en dik vet spek van eigen geslachte varkens. Wonderlijk.

In 1936 vond er weer een renovatie plaats in het pand aan de Markt en kreeg de firma de beschikking over een deel van de voormalige Vleeshal van Middelburg, die hiervoor jaren niet gebruikt was. De kranten melden dan ook de dichterlijke tekst die bij een bloemenhulde werd gelezen: ‘Hoera! Na jaren van miskenning / voldoe ik weer aan mijn bestemming.’ Ook het personeel werd goed onderhouden een aantal keren vierden medewerkers een 25-jarig jubileum. Kortom, het was een bloeiend bedrijf dat sinds haar oprichting vooruitstrevend en voortdurend in ontwikkeling was. Wanneer de zaak haar deuren sloot is niet bekend, maar dit laat zich raden aangezien het in 1940 nog altijd wordt vermeld op de Markt.

De laatste advertentie werd gevonden in de Middelburgsche Courant van 30.12.1939 waarin de firma de clientèle een goed nieuwjaar wenst. Little did they know – Louis Leijdesdorff en zijn vrouw Rika Louise van Os werden in 1943 vermoord in Sobibor, een jaar na hun dochter Selma in Auschwitz. En helaas ondergingen ook vele familieleden hetzelfde lot. Hun namen staan vermeld op het gedenkteken dat staat op de Joodse begraafplaats aan de Walensingel.”

Afbeeldingen: beeldbanken Zeeuws Archief en ZB Planbureau en Bibliotheek van Zeeland

Zie ook: struikelstenenzeeland.nl

20-02-2016